Makina Direktifi Devrinin Sonu: 2023/1230 Yeni Makine Tüzüğü Neyi Değiştiriyor?

Makine üreticileriyle son aylarda yaptığım toplantılarda en sık karşılaştığım soru şu: '2006/42/AT bitti mi, bitmedi mi?' Cevap kısa: bitiyor, ama söylendiği gibi yarın değil. AB Resmi Gazetesi'nde 29 Haziran 2023'te yayımlanan (AB) 2023/1230 sayılı Makine Tüzüğü, resmî düzeltmeyle belirlenen 20 Ocak 2027 tarihinde genel olarak uygulanmaya başlayacak. Bu tarihte 2006/42/AT yürürlükten kalkacak. Aradaki süre, üreticilerin yeni kurallara hazırlanması içindir.

'Direktif' yerine 'Tüzük' — küçük gibi görünen büyük bir fark

Eski metin bir 'direktif'ti; üye devletlerin kendi ulusal mevzuatına aktarması gerekirdi. Türkiye de 2006/42/AT'yi Makina Emniyeti Yönetmeliği olarak iç hukuka almıştı. Yeni metin 'tüzük' — 20 Ocak 2027'den itibaren AB üyesi ülkelerde doğrudan uygulanacak. Türkiye AB üyesi olmadığı için burada uygulanacak ulusal uyum düzenlemesi ayrıca takip edilmeli; AB'ye ihraç edilen makinelerde ise AB pazarına arz tarihine göre uygulanacak metin belirlenmelidir.

Neler değişiyor?

1. Yüksek riskli makineler listesi yenilendi

Eski EK IV listesi, Ek I'e taşındı ve iki parçaya bölündü. 'Ek I — A Bölümü' adı verilen üst kategori, artık zorunlu olarak onaylanmış kuruluş müdahalesi gerektiriyor; iç üretim kontrolü (Modül A) bu ürünler için seçenek olmaktan çıktı. Bu liste arasında yapay zekâ tabanlı güvenlik fonksiyonu içeren makineler de yer alıyor — sektörün yıllardır beklediği netleşmenin somut bir göstergesi.

2. Dijital kullanım kılavuzu artık eşit haklı

Yeni tüzükte kullanım talimatları belirli şartlarla dijital biçimde sunulabiliyor. Talimatlara makinenin öngörülen kullanım ömrü boyunca ve piyasaya arzdan itibaren en az 10 yıl erişilebilmeli; kullanıcı satın alma sırasında basılı kopya isterse ücretsiz sağlanmalı. Profesyonel olmayan kullanıcıya yönelik makinelerde temel güvenlik bilgileri kâğıt üzerinde de verilmelidir.

3. Siber güvenlik artık güvenlik gerekliliğidir

Eski direktifte siber güvenlik dolaylı bir konuydu. Yeni tüzüğün Ek III'ünde, kontrol sistemlerinin yetkisiz müdahaleye karşı korunması, güvenlik fonksiyonlarının bütünlüğü ve veri bozulmasına karşı dayanıklılık başlıkları doğrudan temel sağlık ve güvenlik gerekliliği sayılıyor. Yani bir saldırı sonucunda güvenlik fonksiyonu çalışmazsa, bu artık ürün güvenliği ihlalidir.

4. Yapay zekâlı sistemler

Bir makinenin güvenlik fonksiyonu yapay zekâ ile çalışıyorsa, sistem 'kendi kendine öğrenen davranış'ı izlenebilir ve geri alınabilir biçimde tutmak zorunda. Tüzük, AI Act ile uyumlu olarak risk değerlendirmesinin yaşam döngüsü boyunca güncellenmesini istiyor. Bu, sahada şu anlama geliyor: ürünü piyasaya arz ettiğinizde risk değerlendirmesi 'bitmiş' değil — yazılım güncellemesi her geldiğinde dosyanın yeniden gözden geçirilmesi gerekiyor.

5. 'Önemli değişiklik' kavramı netleşti

Eski mevzuatta sahadaki en büyük tartışmalardan biri 'bu modifikasyon ürünü yeniden CE'lemeyi gerektirir mi?' sorusuydu. Yeni tüzük 'substantial modification' tanımını ve değerlendirme kriterlerini doğrudan metne aldı. Üretici dışındaki bir taraf (entegratör, kullanıcı) makinede önemli değişiklik yapıyorsa, üretici sorumluluğunu üstlenmiş sayılıyor.

Geçiş takvimi: tarihler

1. 29 Haziran 2023 — Tüzük AB Resmi Gazetesi'nde yayımlandı.
2. 19 Temmuz 2023 — Tüzük yürürlüğe girdi; genel uygulama tarihi daha sonradır.
3. 20 Ocak 2027 — Genel uygulama başlar; 2006/42/AT yürürlükten kalkar.
4. 20 Ocak 2027'den itibaren AB pazarına arz edilen makineler yeni tüzüğe uygun olmalıdır.

Üreticiye somut tavsiyeler

• Ürün portföyünüzü Ek I — A ve B Bölümleri üzerinden tarayın. Liste değiştiği için bugün Modül A ile çıkardığınız bir ürün, yarın onaylanmış kuruluş gerektirebilir.
• Kullanım kılavuzlarınızı dijital sürüm hazırlığına alın. Erişim altyapısı (QR kod, kalıcı URL) için yeterli süre var.
• Kontrol yazılımınızın siber güvenliği için bir tehdit modeli oluşturun. IEC 62443 ailesi pratik bir başlangıç.
• Onaylanmış kuruluşunuzla şimdiden konuşun; 2026 sonuna doğru talep yığılacak.

Üç yıl uzun bir süre gibi görünüyor ama bir ürün ailesinin tasarım dokümantasyonunu, kullanım kılavuzunu ve test raporlarını revize etmek aylar alır. Bunu 2026 sonbaharına bırakanların kapısını çaldıkları onaylanmış kuruluşlardan duyacakları cevabı şimdiden tahmin edebiliyorum: 'Sıraya girin.'